Luật gia Nam Phi Navi Pillay đoạt Nobel Hòa bình 2026; Tổng thống Trump nói Mỹ “lẽ ra phải nhận giải”

Ủy ban Nobel Na Uy trao giải cho luật gia Nam Phi Navi Pillay vì đóng góp cho hòa bình và luật pháp quốc tế; Tổng thống Mỹ Donald Trump nói Mỹ do ông đại diện xứng đáng nhận giải, còn Israel phản đối việc trao giải vì báo cáo về Gaza của ủy ban bà từng đứng đầu.

Vì sao đáng chú ý: Ủy ban Nobel vinh danh công việc truy tố tội ác quốc tế giữa lúc các thiết chế pháp lý và thẩm phán chịu sức ép, theo nhận định của ủy ban.

Chi tiết:

• Bà Navi Pillay từng làm thẩm phán tại tòa án xét xử tội ác ở Rwanda và Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), rồi giữ chức Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc từ năm 2008 đến 2014.
• Tại cuộc vận động ngày 9/10 ở Syracuse, New York, Tổng thống Trump nói việc không trao giải cho ông là một “vết nhơ không thể xóa” đối với Na Uy và những người quyết định.
• Báo cáo năm 2025 của ủy ban điều tra do bà Navi Pillay chủ trì kết luận Israel đã thực hiện hành vi diệt chủng tại Gaza. Israel bác bỏ báo cáo. Đây là kết luận của ủy ban, không phải phán quyết của tòa án.
• Vài giờ sau khi giải Nobel được công bố, chính quyền Trump công bố thêm biện pháp trừng phạt liên quan đến ICC. Các nguồn mô tả phạm vi biện pháp này khác nhau.

Từ chống apartheid đến các phiên tòa về Rwanda

Pillay sinh tại Durban trong một gia đình gốc Tamil Ấn Độ và lớn lên dưới chế độ phân biệt chủng tộc apartheid ở Nam Phi. Năm 1967, bà mở văn phòng luật tại tỉnh Natal, từng bào chữa cho Nelson Mandela và những người chống apartheid. Bà trở thành thẩm phán Tòa Thượng thẩm Nam Phi năm 1995, trước khi làm việc tại tòa án xét xử tội ác ở Rwanda rồi ICC.

Ủy ban Nobel đánh giá Pillay góp phần đưa tội ác chiến tranh, tội ác chống lại loài người và tội diệt chủng ra truy tố. Ủy ban đặc biệt nêu ảnh hưởng của bà khi tòa án về Rwanda xác lập rằng hiếp dâm và bạo lực tình dục có thể cấu thành tội ác chống lại loài người hoặc tội diệt chủng. Thông cáo trao giải viết: “Hòa bình đòi hỏi công lý.”

Báo cáo Gaza khiến Israel phản đối giải Nobel

Pillay chủ trì ủy ban điều tra độc lập của Liên Hợp Quốc về lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng từ năm 2021 đến 2025. Trong báo cáo năm 2025, ủy ban kết luận Israel đã thực hiện hành vi diệt chủng tại Gaza. Israel bác bỏ báo cáo. Văn phòng Thủ tướng Benjamin Netanyahu nói Ủy ban Nobel đã “đánh mất la bàn đạo đức” khi trao giải cho bà.

Kết luận về Gaza là của ủy ban điều tra, không phải phán quyết của tòa án. Trong một cuộc phỏng vấn năm 2025, Pillay nói: “Chúng tôi không có thẩm quyền như một tòa án, nhưng đây vẫn là báo cáo của Liên Hợp Quốc.” Bà nói ủy ban đã lên án hành động của Hamas là tội ác chống lại loài người và tội ác chiến tranh, đồng thời vẫn tiếp tục điều tra.

Một báo cáo năm 2024 của cùng ủy ban cho rằng có bằng chứng về tội ác chiến tranh của Hamas và các nhóm vũ trang Palestine. Báo cáo cũng nêu những hành động của quân đội Israel tại Gaza có thể vi phạm luật nhân đạo quốc tế.

Tổng thống Trump đòi giải; Mỹ công bố thêm trừng phạt liên quan đến ICC

Tại Syracuse ngày 9/10, Tổng thống Trump nói: “Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, do tôi đại diện với tư cách tổng thống của các bạn, lẽ ra phải nhận Nobel Hòa bình, nhưng đã không được trao giải.” Ông nói chưa từng nghe tên Pillay nhưng vẫn chúc mừng bà. Khi được đồng nghiệp vỗ tay chúc mừng, Pillay đùa: “Nếu các bạn vỗ tay lớn hơn một chút, có lẽ tôi sẽ chia giải thưởng này với Trump.”

Cùng ngày, chính quyền Trump công bố thêm biện pháp trừng phạt liên quan đến ICC, nơi Pillay từng làm thẩm phán. Các nguồn chưa thống nhất biện pháp mới nhắm vào tòa, các cá nhân liên quan hay cả hai; hồ sơ hiện có cũng chưa xác nhận điều kiện áp dụng bằng văn bản chính thức.

Pillay từng lên tiếng về bản án của ba blogger Việt Nam

Trong nhiệm kỳ Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc, Pillay chỉ trích các án tù dành cho ba blogger Nguyễn Văn Hải, tức Điếu Cày, Tạ Phong Tần và Phan Thanh Hải năm 2012. Bà cho rằng các bản án cho thấy những hạn chế nghiêm trọng đối với tự do ngôn luận và đặt câu hỏi về quyền được xét xử công bằng khi tòa nghị án chỉ trong vài giờ.

Hiểu thêm:

Báo cáo về Gaza của ủy ban do bà Navi Pillay đứng đầu có phải là phán quyết của tòa án không?

Không. Đó là kết luận của một ủy ban điều tra độc lập của Liên Hợp Quốc, không phải phán quyết của tòa án. Bà Navi Pillay cũng từng là thẩm phán ICC và hiện được chỉ định làm thẩm phán cho một vụ việc cụ thể tại Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ); ICC và ICJ là hai tòa khác nhau.

Diễn biến tiếp theo: Lễ trao giải dự kiến diễn ra tại Oslo ngày 10/12.

Thông tin chưa thống nhất:

• Các nguồn mô tả khác nhau về phạm vi biện pháp trừng phạt ICC mà Mỹ công bố ngày 9/10; hồ sơ chưa có văn bản chính thức để xác nhận đối tượng và điều kiện áp dụng.
• Một số bản tin gọi bà Navi Pillay là cựu chánh án ICC, trong khi hồ sơ chính thức và các nguồn khác ghi bà từng là thẩm phán ICC.
• Các nguồn ghi khác nhau về năm sinh của bà Navi Pillay: 1940 hoặc 1941.

Nguồn

• Al Jazeera: 2026 Nobel Peace Prize awarded to Navi Pillay
• BBC Tiếng Việt: Chủ nhân Nobel Hòa bình 2026 Navi Pillay từng nói gì về nhân quyền tại Việt Nam?
• CBS News: Nobel Peace Prize awarded to former ICC judge Navanethem "Navi" Pillay
• Al Jazeera: Who is Navi Pillay, winner of the 2026 Nobel Peace Prize?
• Politico: Trump swipes at Nobel committee after peace prize awarded to human rights lawyer
• PBS NewsHour: Navi Pillay wins Nobel Peace Prize after long career of investigating war crimes
• The Guardian: Trump fumes over Nobel peace prize snub and criticizes Norway
• NBC News: Trump says Nobel committee not awarding him the peace prize leaves ‘indelible stain’ on Norway
• www.nobelprize.org: Nobel Peace Prize 2026 - Press release - NobelPrize.org
• www.nobelpeaceprize.org: 2026 - Nobel Peace Prize
• nypost.com: Trump boosts statement calling Nobel Peace Prize winner Navi ...
• Người Việt: Trump trừng phạt Tòa Hình Sự Quốc Tế sau khi cựu chánh án đoạt Nobel Hòa Bình
• Politico: ‘Tell Us Where We’re Wrong’: The Outgoing Head of a UN Commission Challenges Israel
• The Hill: Israel calls Navi Pillay’s win a ‘grotesque weaponization’ of Nobel Peace Prize

Tổng hợp từ 12 cơ quan báo chí